Խորհրդարանական ընտրություններին ընդառաջ՝ Եվրամիությունը որոշում է կայացրել Հայաստանում տեղակայել հիբրիդային սպառնալիքներին և արտաքին միջամտությանը հակազդելու հատուկ առաքելություն՝ երկամյա մանդատով։ Նախաձեռնությունը, որն ակտիվորեն աջակցվում է եվրոպական դիվանագիտության ղեկավար Կայա Կալլասի կողմից, հայտարարված է որպես երկրի ժողովրդավարական կայունության ամրապնդմանն ուղղված միջոց։ Սակայն Հայաստանի քաղաքական շրջանակներում այս քայլը միանշանակ չի ընդունվում։ Մտավախություններ են հնչում, որ եվրոպական ներկայության ուժեղացումը կարող է երկիրը վերածել Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև աշխարհաքաղաքական առճակատման թատերաբեմի, իսկ ապատեղեկատվության դեմ պայքարը ռիսկեր է պարունակում՝ վերածվելու ընդդիմության ճնշման «մոլդովական սցենարի» իրագործման։ VERELQ-ը ԵՄ նոր առաքելության նպատակները և դրա ազդեցությունը Հայաստանի ներքաղաքական իրավիճակի վրա քննարկել է քաղաքագետ Հրանտ Միքայելյանի հետ։
VERELQ. Եվրոպացի դիվանագետները (մասնավորապես՝ Կայա Կալլասը) բացահայտորեն Ռուսաստանն անվանում են տարածաշրջանում հիբրիդային սպառնալիքների հիմնական աղբյուր, մինչդեռ պաշտոնական Երևանն ընդգծված կերպով խուսափում է նման ձևակերպումներից։ Ինչպե՞ս եք գնահատում առաքելության նպատակների հրապարակային մեկնաբանման այս տարբերությունը. արդյո՞ք դա զուտ դիվանագիտական տարբերություն է։Հրանտ Միքայելյան. Բանն այն է, որ առաքելության պարամետրերը որոշում է Բրյուսելը, այլ ոչ թե Հայաստանը։ Եվ Բրյուսելը Ռուսաստանին սահմանել է որպես իր ռազմաքաղաքական հակառակորդ։ Ավելին՝ վերջին մեկ ամսվա ընթացքում մենք նշաններ ենք տեսնում, որ դա աշխատում է նաև հակառակ ուղղությամբ։ Եթե նախկինում Ռուսաստանի մոտեցումն այն էր, որ հետխորհրդային երկրների, մասնավորապես Ուկրաինայի համար ՆԱՏՕ-ին անդամակցելը թշնամական ակտ է, իսկ ԵՄ-ին անդամակցելը՝ ընդունելի, ապա այժմ՝ վերջին շրջանում, այդ պարամետրը փոխվում է։ Ըստ էության, Եվրամիությունը և Ռուսաստանն ավելի ու ավելի են խորանում հակամարտության մեջ։ Իսկ այն, որ Ռուսաստանը կոչվում է հենց հիբրիդային սպառնալիքների աղբյուր, Բրյուսելի ժամանակակից քաղաքական բառապաշարն է, որը պարզապես ցույց է տալիս հարաբերությունների ուղղվածությունն ու թշնամականությունը։ Այս գնահատականների տարբերությունը բխում է նպատակների տարբերությունից. Երևանը տվյալ համատեքստում Ռուսաստանի նկատմամբ կոնկրետ նպատակներ չունի, իսկ Բրյուսելն ունի։VERELQ. Ընդդիմադիր շրջանակներում մտավախություններ են հնչում, որ եվրոպական ներկայության ընդլայնումը կարող է Հայաստանը վերածել Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև «պրոքսի-պատերազմի» հարթակի։ Ինչպե՞ս եք գնահատում այն հավանականությունը, որ ԵՄ առաքելության տեղակայումը Հայաստանը կդարձնի Մոսկվայի և Արևմուտքի միջև աշխարհաքաղաքական առճակատման հարթակ։Հրանտ Միքայելյան. Ինչ վերաբերում է այն մտավախություններին, որ Հայաստանը կարող է դառնալ «պրոքսի-պատերազմի» հարթակ. պրոքսի-պատերազմը ենթադրում է մարտական գործողությունների առկայություն։ Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև մարտական գործողություններն անմիջապես Հայաստանի տարածքում դժվար է պատկերացնել, բայց այն, որ երկիրը դառնում է աշխարհաքաղաքական առճակատման հարթակ, արդեն ակնհայտ է։ Հայաստանի ղեկավարությունը հայտարարել էր, որ Ռուսաստանը սպառնալիքների աղբյուր է։ Վերջին մեկ ամսվա ընթացքում Ռուսաստանի կողմից նույնպես հետևեցին մի քանի նմանատիպ հայտարարություններ և կոշտ պատասխան քայլեր։ Մենք տեսանք նաև լարված բանավեճը՝ երկու շաբաթ առաջ Նիկոլ Փաշինյանի և Վլադիմիր Պուտինի հանդիպման ժամանակ։ Մենք Հայաստանի ղեկավարության մոտ տեսնում ենք Եվրամիությանը անդամակցելու վերաբերյալ պատրանք։ Ես դա անվանում եմ պատրանք, որովհետև առաջիկա մի քանի տասնամյակների ընթացքում դա բացարձակապես անիրատեսական է։ Սակայն հենց այդ պատրանքն արդեն լարվածություն է ստեղծում, և Եվրամիությունը Հայաստանը դիտարկում է որպես ակտիվ Ռուսաստանի հետ առճակատման մեջ։ 2024 թվականի սկզբին Էմանուել Մակրոնը հայտարարեց, որ Հայաստանն այս առճակատման մեջ բուֆերային պետություն է։ Համապատասխանաբար, այստեղ ոչ մի անսպասելի բան չկա, կոնֆլիկտայնությունը միայն աճելու է։ Այլ հարց է, թե դա ինչ ձևով կարող է տեղի ունենալ։ Բոլոր արտաքին խաղացողների համար որպես գործիք կարող է հանդես գալ Ադրբեջանը՝ որպես Հայաստանին իրենց քաղաքականությանն աջակցելուն պարտադրելու միջոց։ Ե՛վ Արևմուտքը, և՛ Ռուսաստանը կարող են Ադրբեջանն օգտագործել այդ կարգավիճակում, և երկու կողմերն էլ դա արդեն արել են։VERELQ. Իշխանությունների որոշ քննադատներ վկայակոչում են Մոլդովայի վերջին փորձը՝ մտահոգություն հայտնելով, որ ապատեղեկատվությունից պաշտպանվելու պատրվակով կարող են սահմանափակող միջոցներ կիրառվել ընդդիմադիր լրատվամիջոցների նկատմամբ։ Որքանո՞վ են արդարացված այս մտավախությունները։Հրանտ Միքայելյան. «Մոլդովական սցենարի» մասին խոսում են ոչ միայն իշխանությունների քննադատները, այլև բուն իշխանության ներկայացուցիչները, ինչպես նաև Եվրամիության ներկայացուցիչները։ Մի կողմից՝ լրատվամիջոցների ուղիղ փակում մենք չենք տեսել, բայց մենք նկատել ենք ԶԼՄ-ների դիրքերի բացառում մուլտիպլեքսից (այսինքն՝ բաց հեռարձակումից), հեռարձակման գոտու նեղացում՝ այն միայն Երևանի սահմաններով սահմանափակելով, ինչպես նաև բլոգերների ձերբակալություն՝ հեռարձակման գործունեությամբ զբաղվելու արգելքով։ Առաջին հերթին խոսքը վերաբերում է «Անտիֆեյք» ռեսուրսին, ընդ որում՝ բավականին կասկածելի գործով։ Սակայն սահմանափակումները վերաբերում են ավելի շուտ ոչ թե մեդիադաշտին, այլ քաղաքական կյանքին։ Մենք տեսնում ենք ակտիվ ճնշում «Ուժեղ Հայաստան» կուսակցության վրա, ինչն արտահայտվում է ակտիվիստների և քաղաքական ուժի ներկայացուցիչների ձերբակալություններով, ներառյալ կուսակցության բուն ղեկավարին, որն այժմ գտնվում է տնային կալանքի տակ։ Հետևաբար, Մոլդովայի փորձը Հայաստանի համար ավելի շատ գտնվում է այս հարթությունում, ինչպես նաև այն հավանականության մեջ, որ որոշ ընդդիմադիր ուժեր կարող են թույլ չտրվել մասնակցել ընտրություններին։ Մենք տեսնում ենք, որ քվեարկության մոտենալուն զուգահեռ հռետորաբանությունը սրվում է։ Մոլդովայում նույնպես տեղակայված էր քաղաքական և խորհրդատվական եվրոպական առաքելություն։ Հայաստանում իշխանությունները նույնպես դիմել են Եվրամիությանը նման առաքելություն ուղարկելու խնդրանքով, և այն այստեղ աշխատում է։ Որո՞նք են նրա աշխատանքի արդյունքները։ Անցյալ շաբաթ մենք տեսանք ԶԼՄ-ների և քաղաքական գործիչների համար մի շարք նոր սահմանափակումների ընդունում։ Ես դա կապում եմ հենց տվյալ առաքելության աշխատանքի արդյունքների հետ։VERELQ. Առաքելության մանդատն ուղղակիորեն կապված է ժողովրդավարական ինստիտուտների պաշտպանության հետ՝ հունիսյան ընտրություններին ընդառաջ։ Ըստ Ձեր կանխատեսումների՝ եվրոպացի մասնագետների ներկայությունն ու աշխատանքն ինչպե՞ս կանդրադառնան քվեարկության արդյունքների նկատմամբ հանրային վստահության մակարդակի և պարտված կողմերի կողմից դրանց ճանաչման վրա։Հրանտ Միքայելյան. Առաքելության մանդատի վերաբերյալ ես պետք է նշեմ հետևյալը. Եվրամիության ներկայացուցիչների հռետորաբանության մեջ մենք արդեն տեսել ենք, որ Հայաստանում ժողովրդավարության պահպանումը շաղկապվում է ներկայիս իշխանության պահպանման հետ։ Այս հռետորաբանությանն աջակցում են ինչպես բուն գործող իշխանությունը, այնպես էլ Հայաստանում ԵՄ պատվիրակության ներկայացուցիչները, որոնք նմանատիպ գաղափարներ են արտահայտում։ Ստացվում է յուրօրինակ տրամաբանություն՝ ժողովրդավարությունը կոնկրետ «ժողովրդավարների» իշխանությունն է։ Իսկ թե ինչ միջոցներով այն կպահպանվի՝ դա արդեն երկրորդական հարց է, և դրա հետ կապված լուրջ հարցեր կան։ Ինչ վերաբերում է այն բանին, թե հասարակությունը և պարտված կողմերն ինչպես կարձագանքեն, ամեն ինչ կախված է նրանից, թե ինչպիսին կլինի բուն ընտրական գործընթացը՝ արդյո՞ք այն կլինի ազնիվ և մրցակցային։ Այստեղ առաջանում են հսկայական քանակությամբ հարցեր. արդյո՞ք բոլորին թույլ կտան մասնակցել ընտրություններին, որքանո՞վ հավասար կլինի ԶԼՄ-ների հասանելիությունը, որքանո՞վ ուժեղ կկիրառվի վարչական ռեսուրսը։ Այս ընտրությունները վճռորոշ են Հայաստանի ապագայի տեսանկյունից, նժարին շատ բան է դրված։ Մենք ականատես ենք լինում Եվրամիության աննախադեպ ներգրավվածությանը երկրի ներքաղաքական գործընթացներին. ոչ ոք և երբեք նման չափով դրանց չի մասնակցել։ Սա, իհարկե, կարող է ազդել իրավիճակի վրա, ընդ որում՝ նաև բացասական ուղղությամբ։ Բայց գլխավորն այն է, թե արդյունքում ինչպես կգնահատվի բուն գործընթացը։ 2021 թվականի ընտրությունները նույնպես ճակատագրական էին, բայց ընդդիմությունն ընդունեց պարտությունը նաև այն պատճառով, որ իշխանություններն այն ժամանակ հաղթեցին բավարար առավելությամբ, և ակնհայտ էր, որ խախտումները, եթե անգամ եղել են, ազդեցություն չեն ունեցել վերջնական արդյունքի վրա։ Առաջիկա ընտրությունների ճանաչման և դրանց լեգիտիմության հարցը կախված կլինի հենց նրանից, թե այս անգամ ինչպես կանցնի այդ գործընթացը։
VERELQ. Եվրոպացի դիվանագետները (մասնավորապես՝ Կայա Կալլասը) բացահայտորեն Ռուսաստանն անվանում են տարածաշրջանում հիբրիդային սպառնալիքների հիմնական աղբյուր, մինչդեռ պաշտոնական Երևանն ընդգծված կերպով խուսափում է նման ձևակերպումներից։ Ինչպե՞ս եք գնահատում առաքելության նպատակների հրապարակային մեկնաբանման այս տարբերությունը. արդյո՞ք դա զուտ դիվանագիտական տարբերություն է։Հրանտ Միքայելյան. Բանն այն է, որ առաքելության պարամետրերը որոշում է Բրյուսելը, այլ ոչ թե Հայաստանը։ Եվ Բրյուսելը Ռուսաստանին սահմանել է որպես իր ռազմաքաղաքական հակառակորդ։ Ավելին՝ վերջին մեկ ամսվա ընթացքում մենք նշաններ ենք տեսնում, որ դա աշխատում է նաև հակառակ ուղղությամբ։ Եթե նախկինում Ռուսաստանի մոտեցումն այն էր, որ հետխորհրդային երկրների, մասնավորապես Ուկրաինայի համար ՆԱՏՕ-ին անդամակցելը թշնամական ակտ է, իսկ ԵՄ-ին անդամակցելը՝ ընդունելի, ապա այժմ՝ վերջին շրջանում, այդ պարամետրը փոխվում է։ Ըստ էության, Եվրամիությունը և Ռուսաստանն ավելի ու ավելի են խորանում հակամարտության մեջ։ Իսկ այն, որ Ռուսաստանը կոչվում է հենց հիբրիդային սպառնալիքների աղբյուր, Բրյուսելի ժամանակակից քաղաքական բառապաշարն է, որը պարզապես ցույց է տալիս հարաբերությունների ուղղվածությունն ու թշնամականությունը։ Այս գնահատականների տարբերությունը բխում է նպատակների տարբերությունից. Երևանը տվյալ համատեքստում Ռուսաստանի նկատմամբ կոնկրետ նպատակներ չունի, իսկ Բրյուսելն ունի։VERELQ. Ընդդիմադիր շրջանակներում մտավախություններ են հնչում, որ եվրոպական ներկայության ընդլայնումը կարող է Հայաստանը վերածել Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև «պրոքսի-պատերազմի» հարթակի։ Ինչպե՞ս եք գնահատում այն հավանականությունը, որ ԵՄ առաքելության տեղակայումը Հայաստանը կդարձնի Մոսկվայի և Արևմուտքի միջև աշխարհաքաղաքական առճակատման հարթակ։Հրանտ Միքայելյան. Ինչ վերաբերում է այն մտավախություններին, որ Հայաստանը կարող է դառնալ «պրոքսի-պատերազմի» հարթակ. պրոքսի-պատերազմը ենթադրում է մարտական գործողությունների առկայություն։ Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև մարտական գործողություններն անմիջապես Հայաստանի տարածքում դժվար է պատկերացնել, բայց այն, որ երկիրը դառնում է աշխարհաքաղաքական առճակատման հարթակ, արդեն ակնհայտ է։ Հայաստանի ղեկավարությունը հայտարարել էր, որ Ռուսաստանը սպառնալիքների աղբյուր է։ Վերջին մեկ ամսվա ընթացքում Ռուսաստանի կողմից նույնպես հետևեցին մի քանի նմանատիպ հայտարարություններ և կոշտ պատասխան քայլեր։ Մենք տեսանք նաև լարված բանավեճը՝ երկու շաբաթ առաջ Նիկոլ Փաշինյանի և Վլադիմիր Պուտինի հանդիպման ժամանակ։ Մենք Հայաստանի ղեկավարության մոտ տեսնում ենք Եվրամիությանը անդամակցելու վերաբերյալ պատրանք։ Ես դա անվանում եմ պատրանք, որովհետև առաջիկա մի քանի տասնամյակների ընթացքում դա բացարձակապես անիրատեսական է։ Սակայն հենց այդ պատրանքն արդեն լարվածություն է ստեղծում, և Եվրամիությունը Հայաստանը դիտարկում է որպես ակտիվ Ռուսաստանի հետ առճակատման մեջ։ 2024 թվականի սկզբին Էմանուել Մակրոնը հայտարարեց, որ Հայաստանն այս առճակատման մեջ բուֆերային պետություն է։ Համապատասխանաբար, այստեղ ոչ մի անսպասելի բան չկա, կոնֆլիկտայնությունը միայն աճելու է։ Այլ հարց է, թե դա ինչ ձևով կարող է տեղի ունենալ։ Բոլոր արտաքին խաղացողների համար որպես գործիք կարող է հանդես գալ Ադրբեջանը՝ որպես Հայաստանին իրենց քաղաքականությանն աջակցելուն պարտադրելու միջոց։ Ե՛վ Արևմուտքը, և՛ Ռուսաստանը կարող են Ադրբեջանն օգտագործել այդ կարգավիճակում, և երկու կողմերն էլ դա արդեն արել են։VERELQ. Իշխանությունների որոշ քննադատներ վկայակոչում են Մոլդովայի վերջին փորձը՝ մտահոգություն հայտնելով, որ ապատեղեկատվությունից պաշտպանվելու պատրվակով կարող են սահմանափակող միջոցներ կիրառվել ընդդիմադիր լրատվամիջոցների նկատմամբ։ Որքանո՞վ են արդարացված այս մտավախությունները։Հրանտ Միքայելյան. «Մոլդովական սցենարի» մասին խոսում են ոչ միայն իշխանությունների քննադատները, այլև բուն իշխանության ներկայացուցիչները, ինչպես նաև Եվրամիության ներկայացուցիչները։ Մի կողմից՝ լրատվամիջոցների ուղիղ փակում մենք չենք տեսել, բայց մենք նկատել ենք ԶԼՄ-ների դիրքերի բացառում մուլտիպլեքսից (այսինքն՝ բաց հեռարձակումից), հեռարձակման գոտու նեղացում՝ այն միայն Երևանի սահմաններով սահմանափակելով, ինչպես նաև բլոգերների ձերբակալություն՝ հեռարձակման գործունեությամբ զբաղվելու արգելքով։ Առաջին հերթին խոսքը վերաբերում է «Անտիֆեյք» ռեսուրսին, ընդ որում՝ բավականին կասկածելի գործով։ Սակայն սահմանափակումները վերաբերում են ավելի շուտ ոչ թե մեդիադաշտին, այլ քաղաքական կյանքին։ Մենք տեսնում ենք ակտիվ ճնշում «Ուժեղ Հայաստան» կուսակցության վրա, ինչն արտահայտվում է ակտիվիստների և քաղաքական ուժի ներկայացուցիչների ձերբակալություններով, ներառյալ կուսակցության բուն ղեկավարին, որն այժմ գտնվում է տնային կալանքի տակ։ Հետևաբար, Մոլդովայի փորձը Հայաստանի համար ավելի շատ գտնվում է այս հարթությունում, ինչպես նաև այն հավանականության մեջ, որ որոշ ընդդիմադիր ուժեր կարող են թույլ չտրվել մասնակցել ընտրություններին։ Մենք տեսնում ենք, որ քվեարկության մոտենալուն զուգահեռ հռետորաբանությունը սրվում է։ Մոլդովայում նույնպես տեղակայված էր քաղաքական և խորհրդատվական եվրոպական առաքելություն։ Հայաստանում իշխանությունները նույնպես դիմել են Եվրամիությանը նման առաքելություն ուղարկելու խնդրանքով, և այն այստեղ աշխատում է։ Որո՞նք են նրա աշխատանքի արդյունքները։ Անցյալ շաբաթ մենք տեսանք ԶԼՄ-ների և քաղաքական գործիչների համար մի շարք նոր սահմանափակումների ընդունում։ Ես դա կապում եմ հենց տվյալ առաքելության աշխատանքի արդյունքների հետ։VERELQ. Առաքելության մանդատն ուղղակիորեն կապված է ժողովրդավարական ինստիտուտների պաշտպանության հետ՝ հունիսյան ընտրություններին ընդառաջ։ Ըստ Ձեր կանխատեսումների՝ եվրոպացի մասնագետների ներկայությունն ու աշխատանքն ինչպե՞ս կանդրադառնան քվեարկության արդյունքների նկատմամբ հանրային վստահության մակարդակի և պարտված կողմերի կողմից դրանց ճանաչման վրա։Հրանտ Միքայելյան. Առաքելության մանդատի վերաբերյալ ես պետք է նշեմ հետևյալը. Եվրամիության ներկայացուցիչների հռետորաբանության մեջ մենք արդեն տեսել ենք, որ Հայաստանում ժողովրդավարության պահպանումը շաղկապվում է ներկայիս իշխանության պահպանման հետ։ Այս հռետորաբանությանն աջակցում են ինչպես բուն գործող իշխանությունը, այնպես էլ Հայաստանում ԵՄ պատվիրակության ներկայացուցիչները, որոնք նմանատիպ գաղափարներ են արտահայտում։ Ստացվում է յուրօրինակ տրամաբանություն՝ ժողովրդավարությունը կոնկրետ «ժողովրդավարների» իշխանությունն է։ Իսկ թե ինչ միջոցներով այն կպահպանվի՝ դա արդեն երկրորդական հարց է, և դրա հետ կապված լուրջ հարցեր կան։ Ինչ վերաբերում է այն բանին, թե հասարակությունը և պարտված կողմերն ինչպես կարձագանքեն, ամեն ինչ կախված է նրանից, թե ինչպիսին կլինի բուն ընտրական գործընթացը՝ արդյո՞ք այն կլինի ազնիվ և մրցակցային։ Այստեղ առաջանում են հսկայական քանակությամբ հարցեր. արդյո՞ք բոլորին թույլ կտան մասնակցել ընտրություններին, որքանո՞վ հավասար կլինի ԶԼՄ-ների հասանելիությունը, որքանո՞վ ուժեղ կկիրառվի վարչական ռեսուրսը։ Այս ընտրությունները վճռորոշ են Հայաստանի ապագայի տեսանկյունից, նժարին շատ բան է դրված։ Մենք ականատես ենք լինում Եվրամիության աննախադեպ ներգրավվածությանը երկրի ներքաղաքական գործընթացներին. ոչ ոք և երբեք նման չափով դրանց չի մասնակցել։ Սա, իհարկե, կարող է ազդել իրավիճակի վրա, ընդ որում՝ նաև բացասական ուղղությամբ։ Բայց գլխավորն այն է, թե արդյունքում ինչպես կգնահատվի բուն գործընթացը։ 2021 թվականի ընտրությունները նույնպես ճակատագրական էին, բայց ընդդիմությունն ընդունեց պարտությունը նաև այն պատճառով, որ իշխանություններն այն ժամանակ հաղթեցին բավարար առավելությամբ, և ակնհայտ էր, որ խախտումները, եթե անգամ եղել են, ազդեցություն չեն ունեցել վերջնական արդյունքի վրա։ Առաջիկա ընտրությունների ճանաչման և դրանց լեգիտիմության հարցը կախված կլինի հենց նրանից, թե այս անգամ ինչպես կանցնի այդ գործընթացը։
