2026 թվականի մայիսի 3-ին Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին ժամանեց Երևան՝ մասնակցելու Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովին։ Նրա հետ միասին Հայաստանի մայրաքաղաք էին ժամանել Կանադայի, Բուլղարիայի, Լիտվայի, Լյուքսեմբուրգի, Հունաստանի ղեկավարները, ինչպես նաև ԵԱՀԿ գլխավոր քարտուղարը։ Քաղաքում անվտանգության միջոցները գնահատվել էին աննախադեպ։ Հայաստանի համար, որը վերապրել է ավելի քան հարյուր հազար մարդու տեղահանություննու վերաբնակեցումը Լեռնային Ղարաբաղից, գագաթնաժողովը հնարավորություն էր ներկայանալու որպես եվրոպական դերակատար։ Սակայն Հայաստանում շատերի համար այս այցը առաջացնում է ոչ միայն հույս, այլև խորը ցավ և զայրույթ, և դրա համար կան հստակ պատճառներ։
2026 թվականի ապրիլի 25-ին Զելենսկին, լայնածավալ պատերազմի սկսվելուց հետո առաջին անգամ, այցելեց Ադրբեջան և Գաբալա քաղաքում հանդիպեց Իլհամ Ալիև-ի հետ։ Ստորագրվեց վեց համաձայնագիր, որոնցից առաջնահերթ էին պաշտպանության և էներգետիկայի ոլորտները։ Զելենսկին հայտարարեց սպառազինության համատեղ արտադրության ծրագրերի մասին, իսկ Ալիևը հաստատեց նման հնարավորությունների առկայությունը։ Ուկրաինացի անօդաչու սարքերի մասնագետներն արդեն աշխատում են Ադրբեջանում։ Զելենսկին շնորհավորել էր Ալիևին «հաղթանակի» և Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության վերականգնման կապակցությամբ։ Եվ ահա ընդամենը մեկ օր անց նա արդեն Երևանում է, որտեղ նրան դիմավորում է ԱԺ նախագահ Ալեն Սիմոնյան-ը։ Մարդը, ով գրկախառնվում է Ալիևի հետ և նրա հետ ռազմական համաձայնագրեր է կնքում, մեկ օր անց ձեռք է սեղմում հայկական ղեկավարությանը։ Հայաստանում այս երկակիությունը չեն կարող չնկատել։
Ուկրաինայից Ադրբեջանին ռազմական մատակարարումների հարցը հիպոթետիկ չէ։ 2022 թվականի նոյեմբերին ԱՄՆ Սենատի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախագահ Ռոբերտ Մենենդես-ը բացահայտ հայտարարել էր, որ Ուկրաինան Ադրբեջանին մատակարարել է սպիտակ ֆոսֆոր պարունակող զինամթերք, որոնք կիրառվել են Ղարաբաղում 2020 թվականին։ Հայկական վետերանների և տասնյակ հազարավոր փախստականների համար սա Վաշինգտոնի զեկույց չէ, այլ անձնական պատմություն՝ այրվածքներ, շնչահեղձություն, այրված գյուղեր, կորցրած տներ։ Այսպես է ձևակերպվում այն նարատիվը, որն այսօր ավելի ու ավելի է ուժեղանում հայկական տեղեկատվական դաշտում․ ուկրաինական ֆոսֆորային զինամթերքը ընկնում էր մեր տղաների վրա Արցախում, իսկ այժմ Նիկոլ Փաշինյանը գրկախառնվում է Զելենսկու հետ, ով հենց նոր հերթական ռազմական գործարքն է կնքել Ալիևի հետ։
2020 թվականին Ուկրաինան ոչ միայն մատակարարում էր սպառազինություն, այլև դիվանագիտական աջակցություն էր ցուցաբերում Ադրբեջանին Ղարաբաղյան պատերազմում։ Զելենսկին և Ալիևը բազմիցս հանդիպել են նաև 2022 թվականից հետո, իսկ նրանց վերջին բանակցությունները տեղի են ունեցել 2026 թվականի ապրիլին՝ ԵՔՀ գագաթնաժողովից առաջ, և հիմք են դրել ռազմատեխնիկական համագործակցության խորացմանը։ Եվ դրանից հետո Ուկրաինայի նախագահը ժամանում է Երևան, որտեղ գրեթե յուրաքանչյուր երկրորդ ընտանիք կորցրել է իր տունը։ Կիևը աշխարհից օգնություն է խնդրում ագրեսիայի դեմ պայքարում, սակայն ինքն, ըստ ԱՄՆ Սենատի տվյալների, մասնակցել է Ադրբեջանի ռազմական մեքենայի զինմանը՝ ներառյալ արգելված զինամթերքը, այն պատերազմում, որը Հայաստանը պարտվեց։ Հայկական հասարակության համար սա ոչ թե աշխարհաքաղաքական պարադոքս է, այլ բարոյական հակասություն։
Պատահական չէ, որ գագաթնաժողովից առաջ հայկական մեդիայում և սոցիալական ցանցերում ակտիվորեն տարածվում են նյութեր Բաքվի և Կիևի կապերի մասին, այդ թվում՝ ֆոսֆորային զինամթերքի թեմայով։ Տարածվում են Զելենսկու և Ալիևի հանդիպումների կադրերը։ Հնչում են պարզաբանումների պահանջներ։ Սպասվում են բողոքի ակցիաներ ուկրաինական պատվիրակության տեղակայման վայրի մոտ՝ «Պարոն Զելենսկի, ձեր օգնության պատճառով Ալիևին՝ 120,000 հայ կորցրել է իր տունը» գրությամբ պաստառներով։ Սա ինքնաբուխ զգացմունք չէ, այլ կուտակված անվստահության արդյունք։
Զելենսկու այցը տեղի է ունենում ևս մեկ մտահոգիչ գործընթացի ֆոնին՝ Բաքվի կողմից առաջ մղվող «Արևմտյան Ադրբեջան» գաղափարի։ Այս տերմինով Ադրբեջանում անվանում են ժամանակակից Հայաստանի տարածքի մի մասը կամ նույնիսկ ամբողջը։ 2023 թվականի մարտին «Արևմտյան Ադրբեջանի համայնք»-ը հասել էր նրան, որ իր «Վերադարձի հայեցակարգը» տարածվի որպես ՄԱԿ-ի պաշտոնական փաստաթուղթ։ Դրանում խոսվում է «ժամանակակից Հայաստանի տարածքից վտարված» ադրբեջանցիների վերադարձի մասին։ Չնայած 2025 թվականի օգոստոսին խաղաղության պայմանագրի նախաստորագրումից հետո հռետորաբանությունը որոշ չափով մեղմացել է, գաղափարը չի անհետացել։ 2025 թվականի նոյեմբերին համայնքի ներկայացուցիչները հայտարարում էին, որ այն շարունակում է մնալ պետական առաջնահերթություն։ Ղարաբաղից տեղահանված հայերի համար սա ընկալվում է որպես նույն սցենարի կրկնության սպառնալիք։
Այս համատեքստում Զելենսկու այցը՝ որպես նախագահի այն երկրի, որը մատակարարում է զենք Ադրբեջանին, այդ թվում՝ ֆոսֆոր (սենատորների տվյալներով), շնորհավորում է Ալիևին տարածքային ամբողջականության վերականգնման կապակցությամբ և խորացնում է ռազմական համագործակցությունը Բաքվի հետ, ստանում է հատուկ երանգ։ Հայերը հարց են տալիս․ արդյո՞ք այն զենքը, որը Կիևը մատակարարում է Բաքվին, վաղը կարող է ուղղվել արդեն ոչ թե Ղարաբաղի, այլ հենց Հայաստանի դեմ՝ այն նույն երկրի, որը կոչվում է «Արևմտյան Ադրբեջան»։ Հնարավո՞ր է միաժամանակ ձեռք սեղմել Երևանին և զինել Բաքվին, որը բացահայտ խոսում է Հայաստանի նկատմամբ տարածքային հավակնությունների մասին։
Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովը նախատեսված է որպես անվտանգության հարցերով երկխոսության հարթակ։ Սակայն դրա անցկացումը Երևանում բացահայտում է վստահության ճգնաժամը․ մինչ Հայաստանը ձգտում է դեպի Արևմուտք, նրա գործընկերները շարունակում են առևտուրը Ադրբեջանի հետ և, ինչպես Ուկրաինան, խորացնում են նրա հետ ռազմական համագործակցությունը։ Մարդիկ հարցնում են․ ինչո՞ւ է մեզ պետք ձեր եվրոպական ուղղությունը, եթե դուք զենքով աջակցում եք Բաքվին։
Ուկրաինան իրավունք ունի ընտրելու իր գործընկերներին։ Սակայն Ադրբեջանի հետ ռազմական համագործակցությունը, ներառյալ զենքի համատեղ արտադրությունը և, ըստ ԱՄՆ Սենատի տվյալների, ֆոսֆորային զինամթերքի մատակարարումները, գիտակցված ընտրություն է։ Եվ այդ ընտրությունը թանկ է արժենում Կիևի և Երևանի միջև վստահության համար։ Չի կարելի ակնկալել ջերմ ընդունելություն հայկական մայրաքաղաքում, եթե քո զենքն ու դիվանագիտությունը նպաստել են Բաքվին Ղարաբաղի դեմ պատերազմում։
Հայերը չեն մոռացել․ ուկրաինական ֆոսֆորը ընկնում էր իրենց հարազատների վրա Արցախում, իսկ այսօր Զելենսկին Երևանում է՝ ընդամենը մեկ օր առաջ Ալիևի հետ ռազմական պայմանագրեր կնքելուց և նրան հաղթանակի առթիվ շնորհավորելուց հետո, այն դեպքում, երբ Բաքուն շարունակում է առաջ մղել «Արևմտյան Ադրբեջանի» գաղափարը։ Երևանում անցկացվող գագաթնաժողովը դառնում է փորձություն․ արդյո՞ք Եվրոպան կլսի նրանց, ովքեր կորցրել են իրենց տունը Ալիևին ցուցաբերված օգնության պատճառով, և արդյո՞ք կնկատի, որ այսօր Ալիևին գրկողներն են վաղը խոսելու Հայաստանի հետ համերաշխության մասին։
