Մոտ 4 միլիոն հին հռոմեական մետաղադրամների վերլուծությունը թույլ է տվել գիտնականներին հետևել, թե ինչպես էին փողերը տարածվում Հռոմեական հանրապետության տարածքով և ինչպես էին նվաճված հողերը աստիճանաբար ներառվում միասնական տնտեսական համակարգի մեջ։ Սան Պաուլոյի համալսարանի գիտնականների անցկացրած հետազոտության արդյունքները հրապարակվել են Humanities and Social Sciences Communications գիտական ամսագրում։
Հետազոտողներ Էդուարդո Ամարալ Հադդադը և Ինասիո Ֆերնանդես Արաուժոն ուսումնասիրել են վերջին երկու դարերի ընթացքում հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերված մետաղադրամների վերաբերյալ տվյալները։ Վերլուծությունն ընդգրկում է մ.թ.ա. 155 թվականից մինչև մ.թ. 2 թվականը ընկած ժամանակահատվածը՝ Միջերկրականում հռոմեական ազդեցության լայնածավալ ընդլայնման շրջանը։
Աշխատանքի համար գիտնականները միավորել են մի քանի միջազգային թվային հնագիտական տվյալների բազաներից ստացված տեղեկությունները։ Յուրաքանչյուր մետաղադրամի համար հաշվի են առնվել հատման վայրը և հայտնաբերման վայրը։ Արդյունքում հետազոտողները ստացել են տվյալներ մոտ 4 միլիոն մետաղադրամների մասին, որոնք հավաքվել են 24 646 գանձարաններից և կապված են հատման ու հայտնաբերման վայրերի 5 167 զույգերի հետ։
Տվյալների այդպիսի ծավալը թույլ տվեց մետաղադրամները դիտարկել ոչ թե որպես առանձին հնագիտական գտածոներ, այլ որպես տնտեսական կապերի յուրատեսակ նշաններ։ Տարածական վերլուծությունը ցույց տվեց, որ մետաղադրամների բաշխումը բնավ պատահական չէր․ դրանք կենտրոնանում էին հիմնական առևտրային ուղիների, ճանապարհների, նավահանգիստների և հռոմեական աշխարհի խոշոր քաղաքների երկայնքով։
Հատկապես լավ էր երևում Հռոմում հատված մետաղադրամների տարածումը։ Դրանց գտնվելու վայրերը աստիճանաբար հեռանում էին հատման վայրից, և տարածման ուղիները մեծապես համընկնում էին հռոմեական ճանապարհների ցանցի հետ։
Հետազոտողները եկել են այն եզրակացության, որ Հռոմի կողմից ստեղծված ենթակառուցվածքը կատարում էր ոչ միայն ռազմական կամ վարչական գործառույթ։ Ճանապարհներն ու նավահանգիստները միաժամանակ դառնում էին դրամական և առևտրային կապերի տարածման ուղիներ՝ միացնելով ավելի ու ավելի հեռավոր շրջաններ։
Աշխատանքի գլխավոր արդյունքներից մեկը դարձավ այս գործընթացում հռոմեական բանակի դերի հստակեցումը։ Համարվում է, որ հենց լեգեոններն էին մեծ չափով նպաստում նվաճված տարածքներում փողի տարածմանը․ զինվորները աշխատավարձ էին ստանում, իսկ բանակը ստեղծում էր ապրանքների և ծառայությունների պահանջարկ։
Սակայն մետաղադրամների վերլուծությունը ցույց տվեց, որ ռազմական ներկայությունը միայն սկզբնական փուլն էր։ Տարածքի նվաճումից հետո կայուն դրամաշրջանառության համար պահանջվում էր մշտական տնտեսական և հասարակական ինստիտուտների ստեղծում։
«Ռազմական էքսպանսիան ներմուծում էր դրամաշրջանառությունը, սակայն այն ամրապնդվում էր միայն այն բանից հետո, երբ տարածքները փաստացի ինտեգրվում էին հռոմեական աշխարհին», — նշում են հետազոտողները։
Դրան նպաստում էին քաղաքների, շուկաների, վարչական և կրոնական կենտրոնների, ինչպես նաև մշտական առևտրային կապերի զարգացումը։ Նոր տարածքների կայունացմանը զուգընթաց բանակի հետ կապված ծախսերի բաժինը նվազում էր, իսկ քաղաքացիական, վարչական և առևտրային գործառնությունները դառնում էին ավելի ու ավելի նշանակալի։
Մեկ այլ կարևոր արդյունք դարձավ աշխարհագրական հեռավորության դերի փոփոխությունը։ Վաղ շրջաններում մետաղադրամներն ավելի հաճախ մնում էին հատման վայրերին համեմատաբար մոտ։ Հանրապետության ընդլայնմանը զուգընթաց դրանք սկսեցին հայտնաբերվել ավելի ու ավելի մեծ հեռավորությունների վրա։ Վիճակագրական վերլուծությունը ցույց տվեց հեռավորության ազդեցության աստիճանական նվազումը փողի շարժի վրա։
Գիտնականների կարծիքով, դա վկայում է ավելի ու ավելի ինտեգրված տնտեսական համակարգի ձևավորման մասին, որտեղ նախկինում զգալի հեռավորություններով և աշխարհագրական խոչընդոտներով բաժանված տարածքները միավորվում էին տրանսպորտային ցանցերով, շուկաներով և ինստիտուտներով։
Հետազոտողները առանձնացրել են մի քանի տնտեսական գոտիներ։ Կենտրոնում գտնվում էր Հռոմը, որտեղ զգալի դեր էին խաղում պետական ծախսերը։ Իտալիան իրենից ներկայացնում էր ամենաինտեգրված տնտեսական միջուկը, որտեղ գերակշռում էին շուկայական գործառնությունները։ Դրանից հետո գտնվում էր միջանկյալ գոտին, որտեղ համադրվում էին ռազմական, վարչական և տնտեսական ծախսերը։
Ավելի ուշ նվաճված տարածքներում սկզբնական շրջանում գերակշռում էին ռազմական ներկայության և հռոմեական իշխանության ամրապնդման հետ կապված ծախսերը։ Այս շրջանների կայունացումից հետո ռազմական ծախսերը կրճատվում էին, իսկ առևտուրը, քաղաքացիական կառավարումը և այլ տնտեսական գործընթացները մեծանում էին իրենց նշանակությամբ։
Այսպիսով, հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ Հռոմեական հանրապետության ընդլայնումը չի կարելի բացատրել բացառապես ռազմական նվաճումներով։ Բանակը ճանապարհ էր բացում էքսպանսիայի համար, բայց հենց տնտեսական ինտեգրումն էր օգնում Հռոմին երկար ժամանակով ամրապնդել վերահսկողությունը նոր տարածքների նկատմամբ։ Մինչև մեր օրերը պահպանված միլիոնավոր մետաղադրամները գիտնականներին բառացիորեն հնարավորություն տվեցին քարտեզի վրա հետևել այս գործընթացին հին Միջերկրականի տարածքով։
