«Արևմտյան Ադրբեջան» հայեցակարգը պարզապես հռետորական ձևակերպում չէ, այլ Բաքվի պետական քաղաքականության առանցքային տարրերից մեկը։ Պաշտոնապես այն ենթադրում է 300 հազար ադրբեջանցիների «վերադարձը» ներկայիս Հայաստանի տարածք։ Սակայն, ինչպես ցույց է տալիս իրականությունը, 300 հազարը միայն առաջին փուլն է։ Հաշվի առնելով Ադրբեջանի բնական ժողովրդագրական աճը (որի բնակչությունն արդեն մոտ երեք անգամ գերազանցում է Հայաստանի բնակչությանը) և հետագա սերունդներին, երկարաժամկետ հեռանկարում խոսքը կարող է գնալ մինչև մեկ միլիոն վերաբնակչի մասին։
Հայկական կողմի համար սա հնչում է որպես դատավճիռ՝ պետականության փուլային քանդում, որը քողարկվում է «խաղաղության պայմանագրի» անվան տակ։ «Ադրբեջանում շարունակվում են այսպես կոչված «Արևմտյան Ադրբեջան»՝ այսինքն Հայաստան վերադառնալու թեմայով համաժողովները»,- նշում է Սթենֆորդի համալսարանի քաղաքական գիտությունների դոկտոր, քաղաքագետ Արթուր Խաչիկյանը։ Նրա խոսքով՝ Ալիևի կողմից տրված գրեթե յուրաքանչյուր հանձնարարություն Հայաստանում իրականացվել է։
Ադրբեջանագետ Տաթևիկ Հայրապետյանը բացահայտորեն կապում է այս քարոզչության ակտիվացումը Նիկոլ Փաշինյանի կողմից Արցախի վերաբերյալ ընդունված որոշումների հետ։ «Հայաստանում իշխանության եկած և Ալիևի առաջ խոնարհվող կոլաբորանտները միայն մեծացրել են նրա ախորժակը։ Որքան շատ զիջումներ են արել, այնքան ավելի վտանգավոր է դարձել Ադրբեջանը»,- գրում է նա։ Մի քանի տարի առաջ Բաքուն չէր համարձակվի նման պահանջներ ներկայացնել բացահայտ կերպով։ Ինքը՝ Ալիևն էլ խոստովանել է, որ մինչև Ղարաբաղյան հակամարտության «լուծումը» վաղ էր այդ մասին բարձրաձայնելը։
Խաղաղության պայմանագիրը՝ որպես վերաբնակեցման գործիք
Բաքուն չի թաքցնում, որ «վերադարձողների» հարցը պետք է դառնա նախատեսվող խաղաղության պայմանագրի մաս։ Այսպես կոչված «Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքի» նախագահ Ազիզ Ալեքպերլին հայտարարել է, որ առանց դրա «դժվար կլինի խոսել տարածաշրջանում երկարաժամկետ և կայուն խաղաղության մասին»։ Այսինքն՝ զանգվածային վերաբնակեցումը ներկայացվում է որպես խաղաղության նախապայման, այլ ոչ թե դրա հետևանք։
Ամերիկահայ լրագրող և The California Courier թերթի գլխավոր խմբագիր Հարութ Սասունյանը նշում է, որ Ադրբեջանն արդեն երկու դիմում է ուղարկել ՄԱԿ-ի անդամ պետություններին՝ փորձելով միջազգային աջակցություն ստանալ իր վերաբնակեցման ծրագրի համար։ Բաքուն, ըստ նրա, ձգտում է միջազգային լեգիտիմություն ապահովել այդ նախաձեռնությանը։
Միևնույն ժամանակ, քննադատների կարծիքով, Հայաստանի իշխանություններն իրենց գործողություններով նպաստում են այդ օրակարգի առաջխաղացմանը։ Ռազմական փորձագետ Հայկ Նահապետյանը պնդում է, որ արդեն իսկ աշխատանքներ են տարվում խորհրդային շրջանի ադրբեջանական տեղանունները քարտեզների վրա վերականգնելու ուղղությամբ։ Նրա խոսքով՝ այդ տեղեկատվությունը հետագայում կարող է օգտագործվել՝ հիմնավորելու, թե Հայաստանի որ տարածքներում են նախկինում բնակվել ադրբեջանցիները։
Աշխարհագրական ուղղություններն ու ժողովրդագրական մարտահրավերը
Արթուր Խաչիկյանի գնահատմամբ՝ հնարավոր «վերադարձի» հիմնական ուղղությունները կարող են լինել Սևանա լճից արևելք ընկած տարածքները և Սյունիքի մարզի որոշ հատվածներ։ Նրա կարծիքով՝ այդ բնակավայրերը կարող են դիտարկվել որպես կապող օղակ Նախիջևանի և Ադրբեջանի հիմնական տարածքի միջև։
Սակայն վտանգները, ըստ հոդվածի հեղինակների, սահմանափակված չեն միայն այդ շրջաններով։ Նրանք պնդում են, որ Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ սահմանների բացման պարագայում կարող են աճել միգրացիոն հոսքերը, ինչպես նաև օտարերկրյա ներդրումների ուղեկցությամբ բնակչության տեղաշարժերը։
«Եվրոպականացում» և ժողովրդագրական փոփոխություններ
Հոդվածի հեղինակները մտահոգություն են հայտնում, որ եվրոպական ինտեգրման գործընթացների շրջանակում Հայաստանը կարող է ստիպված լինել ընդունել ավելի մեծ թվով միգրանտների և փախստականների։ Նրանց կարծիքով՝ դա կարող է հանգեցնել երկրի ժողովրդագրական և մշակութային պատկերի փոփոխությանը։
Նրանք ենթադրում են, որ մուսուլման բնակչության թվի աճը կարող է առաջացնել համապատասխան ենթակառուցվածքների՝ մզկիթների, դպրոցների և կրոնական կենտրոնների ստեղծում, ինչը, ըստ հոդվածի, կարող է ազդել Հայաստանի ազգային և կրոնական ինքնության վրա։
Հարված եկեղեցուն՝ հարված ինքնությանը
Հոդվածում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայ Առաքելական եկեղեցու դերին։ Նշվում է, որ եկեղեցու ազդեցության թուլացումը կարող է ազդել ազգային ինքնության պահպանման վրա։ Միջազգային իրավաբան Ռոբերտ Ամստերդամը հայտարարել է, որ իշխանությունները փորձում են մեծացնել իրենց ազդեցությունը եկեղեցու նկատմամբ՝ դա ներկայացնելով որպես բարեփոխումների գործընթաց։
Նրա խոսքով՝ եկեղեցին պետք է մնա անկախ կառույց, որը պատկանում է հավատացյալներին և ոչ թե պետական իշխանությանը։ Նա նաև համեմատում է իրավիճակը Ուկրաինայում եկեղեցու շուրջ տեղի ունեցած գործընթացների հետ։
Վճռորոշ ընտրություն՝ 2026 թվականի տեղական ընտրությունները
Հոդվածի վերջում շեշտվում է 2026 թվականի աշնանը կայանալիք տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրությունների կարևորությունը։ Հեղինակների կարծիքով՝ հատկապես սահմանամերձ համայնքներում այդ ընտրությունները կարող են որոշիչ դեր ունենալ երկրի հետագա քաղաքական և ժողովրդագրական ուղղության հարցում։
Քաղաքագետ Հակոբ Բադալյանի գնահատմամբ՝ սահմանամերձ բնակավայրերում ընտրողների վարքագծի վրա մեծ ազդեցություն ունի պատերազմի սպառնալիքի գործոնը։ Սակայն հոդվածի հեղինակները պնդում են, որ ներկայում խոսքը միայն անվտանգության մասին չէ, այլ նաև Հայաստանի ազգային և կրոնական ինքնության պահպանման։
Նրանց եզրակացությամբ՝ առաջիկա ընտրությունների արդյունքները կարող են ազդել այն բանի վրա, թե որքանով Հայաստանը կկարողանա պահպանել իր ազգային և կրոնական ինքնիշխանությունը։
