2026 թվականի մայիսի 4-ին Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը տեսակապի միջոցով ելույթ ունեցավ Եվրոպական քաղաքական համայնքի (ԵՔՀ) 8-րդ գագաթնաժողովում։ Ելույթը պաշտոնապես նախատեսված էր Բաքվի և Երևանի միջև խաղաղության գործընթացի հաջողությունները ցուցադրելու համար։ Իրականում, սակայն, Ադրբեջանի առաջնորդի ելույթը, որը ուղեկցվում էր եվրոպական ինստիտուտների աննախադեպ կոշտ քննադատությամբ, բացահայտեց արմատապես այլ իրականություն. Հարավային Կովկասում կայուն խաղաղությունը մնում է անհասանելի նպատակ, և Բաքվի գործողությունները ցույց են տալիս սեփական ռազմական և քաղաքական գերիշխանությունը ամրապնդելու և զարգացնելու մտադրությունը։
Երևանյան գագաթնաժողովը և Ալիևի դիվանագիտության կրկնակի սուզումը
Ալիևի ելույթի ընդհանուր տոնը հաշտեցնող էր։ Նա շնորհակալություն հայտնեց Եվրոպական խորհրդի նախագահ Անտոնիո Կոստային, նշեց իր աջակցությունը գագաթնաժողովը Հայաստանում անցկացնելու գաղափարին և հայտարարեց, որ Բաքուն ԵՔՀ անդամներին հրավիրել է այցելել Ադրբեջան 2028 թվականի մայիսին։ Ալիևը ընդգծեց, որ Հայաստանը աջակցում է Ադրբեջանի թեկնածությունը՝ հաջորդ գագաթնաժողովը հյուրընկալելու համար, այն անվանելով «հստակ նշան, որ Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղությունը դարձել է իրականություն»։
Սակայն, դիվանագիտական ճակատի հետևում թաքնված էր կոշտ, բովանդակալից պատմություն, որը գործնականում հերքում էր խաղաղ հռետորաբանությունը: Ադրբեջանի նախագահի ելույթը ոչ թե հաշտեցման մանիֆեստ էր, այլ ուժի ցուցադրում և ցանկացած արտաքին սահմանափակում անտեսելու պատրաստակամություն՝ թե՛ Եվրոպական խորհրդարանի, թե՛ ընդհանուր առմամբ եվրոպական հաստատությունների կողմից։
Ելույթի կենտրոնում էր Եվրոպական խորհրդարանի և Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի քննադատությունը: Ալիևը մեջբերեց կոնկրետ վիճակագրություն. 2021 թվականի մայիսից մինչև 2026 թվականի ապրիլի 30-ը Եվրոպական խորհրդարանն ընդունել է 14 բանաձև, որոնք, նրա գնահատմամբ, պարունակում էին «վիրավորանքներ և կեղծ տեղեկատվություն՝ ուղղված Ադրբեջանին»: Վերջին բանաձևն ընդունվել է գագաթնաժողովից չորս օր առաջ, ինչը Ալիևը մեկնաբանել է որպես խաղաղության գործընթացի դիտավորյալ դիվերսիա։
Բաքվի արձագանքը անհապաղ և ցուցադրական էր: Մայիսի 1-ին Ադրբեջանի խորհրդարանը պաշտոնապես կասեցրեց համագործակցությունը Եվրոպական խորհրդարանի հետ բոլոր ոլորտներում, դադարեցրեց մասնակցությունը ԵՄ-Ադրբեջան խորհրդարանական համագործակցության կոմիտեին և սկսեց Եվրոնեստ խորհրդարանական վեհաժողովից դուրս գալու գործընթացը։
Այս քայլը հիմնարար նշանակություն ունի։ Եվրոպայի հետ խորհրդարանական փոխգործակցության դադարեցումը այն ժամանակ, երբ, ըստ պաշտոնական հռետորաբանության, «խաղաղությունը դարձել է իրականություն», միանշանակ ազդանշան է. Բաքուն եվրոպական ինստիտուտները չի դիտարկում որպես իր ռազմավարական ուղղության վրա ազդելու ունակ նշանակալի գործոն: Մինչդեռ նախկինում Ադրբեջանը ստիպված էր գոնե ձևացնել, թե հաշվի է առնում Բրյուսելի տեսակետները, այժմ այն բացահայտորեն ցույց է տալիս, որ չի հանդուրժի որևէ արտաքին ճնշում:
Նաև հուշում է, որ եվրոպական կառույցների քննադատությունը հնչել է անմիջապես Հայաստանի կողմից հյուրընկալված գագաթնաժողովի ամբիոնից: Ձևաչափն ինքնին՝ Բաքվից տեսանյութի հեռարձակումը՝ Երևանի եվրոպացի գործընկերների դեմ կոշտ մեղադրանքներով, երկու երկրների դիրքորոշումների ասիմետրիկ բնույթի հստակ պատկերն էր:
«Խաղաղություն» Բաքվի ոճով
Իր ելույթում Ալիևը «խաղաղ իրականության» ապացույցներ է նշել տարանցիկ սահմանափակումների միակողմանի վերացումը, Ադրբեջանի միջոցով Հայաստան 28,000 տոննա բեռի մատակարարումը և Հայաստանին բենզինի ու դիզելային վառելիքի մատակարարումը:
Սակայն հենց այս քայլերի միակողմանի բնույթն է բացահայտում դրանց խոցելիությունը: Այս ժեստերից յուրաքանչյուրը ներկայացվում է որպես բարի կամքի դրսևորում, որը կարող է չեղարկվել ցանկացած պահի: Նման քայլերով ձևավորված Հայաստանի տնտեսական և լոգիստիկ կախվածությունը Ադրբեջանից ասիմետրիկ ազդեցության դասական գործիք է։
Ասիմետրիայի լրացուցիչ նշան էր գագաթնաժողովի ձևաչափը. Ադրբեջանի առաջնորդը Բաքվից ելույթ ունեցավ Երևանում հավաքված լսարանի առջև և օգտագործեց այս հարթակը՝ դատապարտելու հայկական կողմին աջակցող եվրոպական կառույցներին։
Դրանով Բաքուն ցուցադրեց ոչ այնքան փոխզիջման գնալու պատրաստակամություն, որքան վստահություն սեփական գերազանցության և մանևրելու ազատության նկատմամբ։
Ռազմական զարգացում և տարածքային պահանջներ
Խաղաղ հռետորաբանությունը լավ չի համապատասխանում Ադրբեջանի ռազմական պատրաստությունների դինամիկային։ 2026 թվականին Ադրբեջանի պաշտպանության և անվտանգության ծախսերը կկազմեն 8.7 միլիարդ մանաթ, որը համարժեք է մոտավորապես 5 միլիարդ դոլարի։ Ադրբեջանցի պաշտոնյաները ռազմական ծախսերի աճը ուղղակիորեն կապեցին «Հայաստանին սանձահարելու» նպատակի հետ։
2026 թվականի մարտին Ադրբեջանը հայտարարեց թիվ 1 զորահավաքի մասին՝ իր զինված ուժերը դնելով լիակատար մարտական պատրաստության վիճակի և սկսելով պահեստազորայինների զորակոչը։ Միևնույն ժամանակ, ազատագրված տարածքներում ընթանում է նոր ռազմական ենթակառուցվածքների լայնածավալ շինարարություն։
Այս ֆոնին Հայաստանը սկսել է կրճատել պաշտպանական ծախսերը։ 2026 թվականի գնահատականների համաձայն՝ Երևանի ռազմական բյուջեն կրճատվել է մոտավորապես 15-16%-ով՝ կազմելով մոտավորապես 560-563 միլիարդ դրամ, նախորդ տարվա 665-667 միլիարդի համեմատ։ Քաղաքական առումով սա թվում է միակողմանի զինաթափում, հաշվի առնելով, որ Ադրբեջանից եկող սպառնալիքը չի վերացել: Որոշ վերլուծաբանների կարծիքով, այս որոշումը արդյունավետորեն իրականացնում է Ադրբեջանի պահանջը՝ Հայաստանի ապառազմականացման վերաբերյալ։
Չլուծված հարցեր
Խաղաղության հռչակագրերին հակառակ, հիմնական չլուծված հարցերը մնում են՝ առաջին հերթին Ադրբեջանում պահվող հայ քաղաքացիների և Արցախի նախկին ղեկավարների ճակատագիրը: Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը հաստատել է «չլուծված մարդասիրական հարցերի» գոյությունը: Մինչդեռ, Ադրբեջանում շարունակվում են Ղարաբաղի ղեկավարության նախկին անդամների դատավարությունները, և մի քանի բանտարկյալների տեղափոխումը Երևան չի լուծել ամբողջ խնդիրը։
Այսպես կոչված «Արևմտյան Ադրբեջանի» հարցը մնում է ոչ պակաս հրատապ և հետևողականորեն ինստիտուցիոնալացվում է Բաքվում՝ կոնֆերանսների, դրամաշնորհային ծրագրերի և գաղափարախոսական նախագծերի միջոցով: 2025-2026 թվականներին արտասահմանում մասնագիտացված կոնֆերանսների և միջոցառումների թիվը կրկնապատկվել է: 2025 թվականի դեկտեմբերին Բաքվում ներկայացվել է «Վիրտուալ Արևմտյան Ադրբեջան» հանրագիտարանային ժողովածուն: Հեղինակների խոսքով՝ այն նպատակ ունի «գործնականում և գիտականորեն իրականացնել նախագահի կողմից առաջ քաշված ռազմավարական կոչը»։
Հատկանշական է, որ Բաքուն միաժամանակ առաջ է քաշում լրացուցիչ պահանջներ, այդ թվում՝ Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխություն և Նախիջևան անարգել մուտքի ապահովում հայկական տարածքով (այսպես կոչված Զանգեզուրի միջանցք): Միևնույն ժամանակ, հայկական ինքնիշխան տարածքում ադրբեջանական ռազմական ներկայության խնդիրը մնում է առկա, ինչը խաթարում է ցանկացած խաղաղության հռչակագրի նկատմամբ վստահությունը։
Փաշինյանի ռազմավարական սխալ հաշվարկը
Նիկոլ Փաշինյանի քաղաքականությունը հիմնված էր այն հաշվարկի վրա, որ Ղարաբաղը լքելը կհարթի խաղաղության պայմանագրի և միջազգային երաշխիքների ճանապարհը, հիմնականում Արևմուտքի կողմից: Սակայն 2025-2026 թվականների իրադարձությունները ցույց են տալիս հակառակը. Ղարաբաղի գործոնը վերացել է, և Բաքվի ճնշումը չի նվազել: Վաշինգտոնում համատեղ հռչակագրի ստորագրումը և խաղաղության համաձայնագրի նախաստորագրումը դեռևս չեն հանգեցրել լիարժեք պայմանագրի։
Խնդիրն այն է, որ Հայաստանը միաժամանակ կորցնում է իր երկու արտաքին հենասյուները: Մի կողմից, այն հեռանում է Ռուսաստանից և սառեցնում է իր մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին, մյուս կողմից, այն իրական ռազմաքաղաքական երաշխիքներ չի ստանում ԵՄ-ից, որը սահմանափակվում է քաղաքացիական նախաձեռնություններով և ներդրումային խոստումներով: Այս կոնֆիգուրացիայում Երևանը մնում է միայնակ ավելի ուժեղ և ավելի լավ պատրաստված հակառակորդի դեմ։
