Վալենսիայի մոտ գտնվող Կովա-դե-լես-Դոնես քարանձավում («Կանանց քարանձավ») հնագետները հայտնաբերել են հռոմեական ժամանակաշրջանի ավելի քան 120 լատիներեն արձանագրություն. սա Հռոմեական կայսրության սահմաններում նմանատիպ տեքստերի հայտնի ամենամեծ հավաքածուն է, գրում է Live Science-ը։
Հինգ արձանագրություններ հիշատակում են նախկինում անհայտ մի աստվածուհու, որին նրա երկրպագողները պարզապես կոչել են Domina՝ «Տիրուհի»։
Գտածոները հայտնաբերվել են 2026 թվականի պեղումների ընթացքում։ Դեռևս 2024 թվականին հետազոտողները քարանձավում գրանցել էին ընդամենը 15 արձանագրություն։ Նոր տեքստերի մեծ մասը թվագրվում է մեր թվարկության I–II դարերով։ Դրանք ծածկում են քարանձավի մուտքից հեռու գտնվող հատվածի պատերն ու առաստաղը, որը հնագետները համարում են կազմակերպված սրբավայր։
«Քարանձավի որոշակի և սահմանափակ հատվածում՝ մուտքից հեռու, տեքստերի խտությունը հաստատում է, որ այստեղ գոյություն է ունեցել կազմակերպված պաշտամունք», — հայտարարել է Սևիլիայում գտնվող Հեռավար կրթության ազգային համալսարանի հնագետ և քարանձավագետ Սերխիո Գարսիա-Դիլսը։
Հինգ արձանագրությունները պարունակում են դիմում Domina-ին, ընդ որում երեք դեպքում դրա կողքին հանդիպում է Malaci անունը։ Հետազոտողները ենթադրում են, որ այն կարող էր լինել աստվածուհու մակդիրը։ Առայժմ ճշգրիտ պարզել նրա ծագումն ու գործառույթները չի հաջողվել։ Սարագոսայի համալսարանի պատմաբան Սիլվիա Ալֆայեի կարծիքով, աստվածուհին կարող էր առանձնահտկություն ունենալ, հնարավոր է՝ կապված ջրի հետ։
Այս վարկածը կարող է կապված լինել սրբավայրի առանձնահատկությունների հետ։ Նրա խորքում կան փոքր բնական ավազաններ կամ գուրգեր, որոնցում հավաքվում է գրունտային ջուրը։ Այցելուները, ըստ երևույթին, այնտեղ թողնում էին ընծաներ, սակայն առայժմ հայտնի չէ՝ արդյոք դրանք նախատեսված էին հենց «Տիրուհու», թե այլ աստվածությունների համար։
Հնագիտական գտածոները նաև վկայում են կանանց ակտիվ մասնակցության մասին կրոնական ծեսերում։ Քարանձավում հայտնաբերվել են գավաթաձև անոթներ, երկու մատանի, ապարանջան, կերամիկայի բեկորներ, բուսական մնացորդներ և այլ առարկաներ։ Որոշ արձանագրություններ պարունակում են կանանց անուններ, իսկ իլիկի գլխիկների մեծ քանակը՝ տեքստիլի պատրաստման հետ կապված դետալներ, նույնպես կարող է վկայել կանանց ներկայության մասին։
Հետազոտողները նշում են, որ դեռևս չի հաջողվել վերծանել բոլոր արձանագրությունները։ Նրանք հույս ունեն, որ տեքստերի հետագա ուսումնասիրությունը կօգնի ավելին իմանալ խորհրդավոր աստվածուհու և նրան երկրպագող մարդկանց մասին։
Միևնույն ժամանակ Կովա-դե-լես-Դոնեսի պատմությունը սկսվել է հռոմեական դարաշրջանից շատ ավելի վաղ։ Քարանձավում նախկինում հայտնաբերվել էին ավելի քան 100 պալեոլիթյան նկարներ և փորագրություններ, որոնցից որոշները ավելի քան 24 հազար տարվա են։ Գիտնականների կարծիքով, այդ վայրը հազարամյակների ընթացքում կարող էր մարդկանց գրավել ջրի մշտական առկայության, ստորգետնյա լանդշաֆտի առանձնահատկությունների և հարմար հասանելիության շնորհիվ։
