Հունիսի 7-ին նախատեսված խորհրդարանական ընտրությունները բացահայտեցին հայկական պետության համար դարեր շարունակ փորձված խնդիր։ Երկիրը, որտեղ 5-10 միլիոն հայ է ապրում իրենց պատմական հայրենիքից դուրս, կրկին մտնում է ընտրական ցիկլ՝ կանոններով, որոնց դեպքում այս մարդիկ քաղաքական համակարգի համար անիմաստ են դառնում։
Երկու-երեք միլիոն ձայն «դուրս է մնում»
Սկսենք մերկ թվերից, որոնք ինքնին խոսում են իրենց մասին։ Հայկական սփյուռքը հսկայական թիվ է. տարբեր գնահատականներով՝ 5-10 միլիոն մարդ, որը մի քանի անգամ ավելի է, քան հանրապետության բնակչությունը։ Ամենամեծ համայնքները կենտրոնացած են Ռուսաստանում (մոտավորապես 2,5-3 միլիոն), Միացյալ Նահանգներում (մոտավորապես 1,5 միլիոն) և Ֆրանսիայում (մոտավորապես 700-800 հազար)։ Նրանցից շատերը պահպանել են Հայաստանի քաղաքացիությունը, բայց այս քաղաքացիությունը ֆիկտիվ է, երբ խոսքը վերաբերում է կառավարություն ընտրելու հիմնական իրավունքին։
Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը հաստատել է, որ արտասահմանում ընտրատեղամասերը չեն բացվի։ ՀՀ քաղաքացիների համար քվեարկելու միակ միջոցը ընտրության օրը երկրում ֆիզիկապես ներկա գտնվելն է: Բացառություն է արվում միայն դիվանագետների, արտասահմանում առաքելություն ունեցող զինվորականների և նրանց ընտանիքների համար. նրանք կկարողանան քվեարկել էլեկտրոնային եղանակով: Մնացած բոլորի համար ճանապարհը փակ է։
«Զտել» են մի ամբողջ քաղաք
Կա մեկ այլ մեխանիզմ, որը շատ ավելի քիչ է քննարկվում, բայց որը, ըստ էության, ընտրական իրավունքի զանգվածային ոչնչացման գործիք է: 10 տարուց ավելի արտասահմանում բնակվող քաղաքացիները պարզապես չեն ընդգրկվում ընտրողների գրանցամատյանում: Սա ուղղակի կանոն է, որը հաստատել է Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի նախագահ Վահագն Հովակիմյանը։
Նա նաև նշել է կոնկրետ թիվ. այս կանոնի ներդրումից ի վեր ընտրողների ցուցակներում ընտրողների թիվը նվազել է մոտավորապես 200 000-ով: 200 000-ը մեծ քաղաքի բնակչությունն է, որը պարզապես ջնջվել է քաղաքական կյանքից։
Ֆորմալ առումով, ընտրական իրավունքը կարող է վերականգնվել հյուպատոսարանում փաստաթղթերը թարմացնելով։ Սակայն այս վերականգնումը մաքուր ձևականություն է, քանի որ նույնիսկ վավեր հայկական անձնագրով անձը պետք է անձամբ ներկայանա ընտրատեղամաս, որը գտնվում է բացառապես հանրապետության տարածքում։
«Կառավարվող ընտրազանգվածի» մեխանիզմը
Ահա թե որտեղ է ամեն ինչ հետաքրքիր դառնում։ Իշխանությունները հղում են կատարում 2012 թվականին Ընտրական օրենսգրքի փոփոխություններին՝ պնդելով, որ նոր բան չկա, կանոնները վաղուց հայտնի են։ Սակայն 2026 թվականի քաղաքական համատեքստը արմատապես տարբերվում է 2012 թվականի իրավիճակից։
Իշխանությունների տրամաբանությունը, եթե հանենք իրավական հռետորաբանությունը, բյուրեղյա պարզություն ունի. արտերկրում ապրողների մեծամասնությունը չի «սնվում» պետության կողմից՝ նրանք չեն աշխատում պետական հատվածում և չեն ապավինում վարչական ռեսուրսներին կամ դրամաշնորհներին։ Սրանք մարդիկ են, ովքեր իրենց ապրուստը վաստակում են՝ իրենց ընտանիքներին և Հայաստանում ապրող իրենց հարազատների զգալի մասին պահելով արտերկրից ստացվող դրամական փոխանցումների միջոցով։ Նրանցից շատերը քննադատում են Նիկոլ Փաշինյանի քաղաքականությունը, մասնավորապես՝ Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորման հարցում։
Իշխանությունները նրանց ձայնի կարիքը չունեն։ Ավելին, նրանց ձայնը վտանգավոր է նրանց համար։
Հարցի արժեքը որոշակի ընտանիքի համար
Պատկերացնենք իրական կյանքի իրավիճակ։ Գյումրեցի մի տղամարդ հինգ տարի աշխատում է Մոսկվայի մարզի շինհրապարակում։ Տանը նա ունի կին, երկու երեխա և տարեց ծնողներ։ Ամեն ամիս նա գումար է ուղարկում Հայաստան, որով նա ընտանիք է պահում։ Նա և ոչ թե որևէ վերացական պետություն, իր ընտանիքի կերակրողն է։
Կարո՞ղ է նա իրեն թույլ տալ մեկ շաբաթով թողնել աշխատանքը, ինքնաթիռի տոմս գնել, թռչել Երևան, ապա վերադառնալ, և այս ամենը պարզապես քվեարկելու համար։ Պատասխանը ակնհայտ է։ Նրա համար սա նշանակում է եկամտի կորուստ, որից կախված է իր ընտանիքի գոյատևումը, գումարած ճանապարհածախսը, որը աշխատանքային միգրանտի համար համեմատելի է ամսական ընտանեկան բյուջեի հետ։
Եվ սա է համակարգային իրականությունը հարյուր հազարավոր հայ ընտանիքների համար։ Ըստ էության, պետությունը մարդկանց ստիպում է ընտրել կամ աջակցել իրենց ընտանիքներին, կամ մասնակցել կառավարության ձևավորմանը։ Երրորդ տարբերակ չկա։
Միակ բացը հարազատներն են։
Ինչ պետք է անեն նրանք, ովքեր չեն կարող գալ, բայց ցանկանում են ազդել քվեարկության արդյունքի վրա։ Վերջին հաշվով, կա միայն մեկ տարբերակ՝ գործել Հայաստանում մնացած հարազատների միջոցով։
Մեխանիզմները պարզ են և ծանոթ յուրաքանչյուրի համար, ով երբևէ մասնակցել է հայկական ընտրությունների. զանգահարեք ձեր ընտանիքին, բացատրեք ձեր դիրքորոշումը և խնդրեք նրանց քվեարկել որոշակի ձևով: Սփյուռքի ձայնը վերածվում է ընտանիքի ձայնի՝ ոչ թե փոխաբերական իմաստով, այլ բառացիորեն՝ քվեաթերթիկի միջոցով։
Գործող օրենսդրությունը ազդեցության այլ միջոցներ չի նախատեսում: Քաղաքացիների համար էլեկտրոնային քվեարկություն հասանելի չէ: Արտասահմանում ընտրատեղամասեր չեն բացվում: Հեռավար քվեարկություն նախատեսված չէ: Մնում է միայն հեռախոսը, տեսազանգը և այն հույսը, որ ընտրատեղամասում գտնվող ձեր սիրելիները կկատարեն ձեր խնդրած ընտրությունը։
Քաղաքական համատեքստ
Արտասահմանում ընտրատեղամասեր չբացելու որոշումը չի կարող դիտարկվել ընդհանուր քաղաքական պատկերից անջատ: Այս տարվա ապրիլին Փարիզում տեղի ունեցավ Սփյուռքի ազգային մոբիլիզացիայի համաժողովը, որը միավորեց 26 երկրներից 160 քաղաքական ակտիվիստների, հասարակական գործիչների, միջազգային իրավաբանների և հոգևորականների: Մասնակիցների թվում էին Հայաստանի երեք նախկին վարչապետներ: Համաժողովը կոչ արեց բոլոր քաղաքացիներին, այդ թվում՝ սփյուռքի ներկայացուցիչներին, գալ Հայաստան քվեարկելու: Սակայն կոչի և հնարավորության միջև կա անդունդ։
Մինչդեռ, Հայաստանում, ըստ առկա տվյալների, գրանցված ընտրողների մոտ կեսը հայտարարել է, որ չի պլանավորում մասնակցել ընտրություններին: Գործող կառավարության քննադատները պնդում են, որ իշխող կուսակցության կողմնակիցները կշարունակեն աջակցել դրան, քանի որ նրանց ապրուստը ուղղակիորեն կախված է պետությունից. նրանք կամ մեծ բոնուսներ ստացող պետական ծառայողներ են, կամ մենաշնորհային պայմանագրերով գործարարներ։
Ահա թե ինչպես է ձևավորվում «կառավարվող ընտրազանգվածը». բյուջետային միջոցներից կախվածները մնում են երկրի ներսում, մինչդեռ միլիոնավոր անկախ քաղաքացիներ՝ նրանք, ովքեր երկիրը կերակրում են արտասահմանից, զրկված են քվեարկելու իրավունքից, եթե ոչ օրենքով, ապա ըստ էության։
Ի՞նչ անել հիմա. համառոտ ուղեցույց
Համակարգի անարդարությանը չնայած, նրանք, ովքեր գտնվում են Հայաստանում և ունեն քվեարկելու իրավունք, պետք է այն օգտագործեն հնարավորինս արդյունավետ: Ահա հիմնական ամսաթվերը և գործողությունները.
Ստուգեք ձեր ընտրատեղամասը: Այցելեք Ներքին գործերի նախարարության պաշտոնական հարթակ՝ elections.mia.gov.am: Մուտքագրեք ձեր անունը, ազգանունը և ծննդյան ամսաթիվը: Համակարգը ցույց կտա, թե որ ընտրատեղամասում եք գրանցված։
Ձեր գրանցված հասցեն չի՞ համընկնում ձեր իրական բնակության վայրի հետ։ Դուք ունեք մինչև մայիսի 26-ի ժամը 14:00-ն ժամանակ՝ ընտրողների ցուցակներում ժամանակավոր ընդգրկվելու դիմում ներկայացնելու համար՝ ձեր իրական բնակության վայրում։ Դիմումները կարող են ներկայացվել Ներքին գործերի նախարարության միգրացիայի և քաղաքացիության վարչություն՝ անձամբ (թղթային) կամ առցանց (թվային ստորագրությամբ)։ Եթե դիմում եք ներկայացնում ուրիշի անունից, ապա անհրաժեշտ է նոտարական կարգով վավերացված լիազորագիր։
Ընտրողների վերջնական ցուցակները կհրապարակվեն մայիսի 31-ին։ Այս ամսաթվից հետո գործնականում անհնար կլինի որևէ բան ուղղել։
ԿԸՀ կոնտակտներ՝ հեռախոս +374 10 543 523, էլ. փոստ՝ [email protected], հասցե՝ Գևորգ Քոչար փողոց, 21ա, Երևան։
Արտերկրում գտնվողների համար միակ հնարավոր ուղին Հայաստանում գտնվող հարազատների հետ կապ հաստատելն է, նրանց դիրքորոշումը բացատրելը և համապատասխանաբար քվեարկելու խնդրանքը։ Այլ տարբերակ չկա։ Եվ դա քիչ հավանական է, քանի դեռ խաղի կանոնները գրվում են քաղաքական լռությունից օգտվողների կողմից։
Հայկական սփյուռքը դարեր շարունակ եղել է ազգի տնտեսական, մշակութային և լոբբիստական հենասյունը։ Այն ֆինանսավորել է նախագծեր, աջակցել ընտանիքներին և միջազգային ասպարեզում առաջ մղել Հայաստանի շահերը։ Սակայն, երբ խոսքը գնում է ընտրությունների մասին՝ երկրի ապագայի վրա ազդելու ամենաուղղակի և կարևոր մեխանիզմի, նրա ձայնը համակարգված կերպով մարգինալացվում է։ Հարցն այն չէ, թե ում մեղքն է սա։ Հարցն այն է, թե որքան ժամանակ կարող է սա շարունակվել՝ առանց վնասելու այն, ինչը սովորաբար անվանում են ազգային միասնություն։
