Հայաստանի սահմանամերձ գյուղերում դպրոցներ են փակվում: Գետք գյուղի բնակիչները 2023 թվականին ուղղակիորեն հարցրել են իշխանություններին. «Դուք դպրոցները փակում եք, որպեսզի սահմանամերձ գյուղերը դատարկվե՞ն»: Եվ զգուշացրել են. «Եթե դպրոցը փակվի, այստեղ ոչ ոք չի մնա»:
Այսօր նրանց վախերը դառնում են ազգային կանխատեսում: Մարդիկ մեկնում են Մոսկվա, Մարսել կամ Գլենդել, քանի որ այստեղ տեղ չկա։ «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության ղեկավարույամբ կառավարությունը ծրագիր է իրականացնում փոքրաթիվ աշակերտական բնակչություն ունեցող գյուղերում դպրոցները միավորելու և փակելու համար: Ծրագիրը հիմնականում վերաբերում է Սյունիքի, Շիրակի և Լոռու սահմանամերձ շրջաններին: Միայն Շիրակի մարզում, ըստ պատգամավոր Մհեր Ենոքյանի, նախատեսվում է փակել ավելի քան 40 դպրոց, որոնցից մի քանիսը սահմանամերձ համայնքներում են: Սյունիքի մարզում, ըստ «Մեր ճանապարհը» շարժման համակարգող Նարեկ Կարապետյանի, մոտավորապես 45 դպրոց է փաստացի փակվում, այդ թվում՝ Սալվարդի, Հացավանի և Թասիկի դպրոցները։
Գյուղական դպրոցը ծառայում է որպես վերջին խարիսխ՝ ընտանիքը պահելով այն հողում, որտեղ թաղված են նախնիները, որտեղ կա ծանոթ հորիզոն: Քանի դեռ դպրոցը գործում է, ծնողները կարող են համոզել իրենց, որ իրենց երեխան կրթություն կստանա այդտեղ: Դպրոցի փակումը զրկում է նրանց այս ընտրությունից: Սյունիքի մարզի Նռնաձոր գյուղում, որտեղ ներկայումս սովորում է ընդամենը 11 երեխա, և 138 բնակիչներից շատերը արդեն հեռացել են ջրի պակասի պատճառով, այս ընտրությունը կանխորոշված է: Այստեղ մնալ՝ նշանակում է երեխաներին միտումնավոր զրկել հեռանկարներից: Կա մի ուշագրավ պարադոքս. պաշտոնապես քաղաքականությունը կարծես այլ է: 2024 թվականի հունվարին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ հանրապետությունում դպրոցները չեն փակվում, միայն նորերն են կառուցվում, մինչդեռ իրականում կրթական հաստատությունները փակվում են, և դրանց ակտիվները դրվում են աճուրդի: Միևնույն ժամանակ, մեկնարկում են աջակցության ծրագրեր, այդ թվում՝ սահմանամերձ շրջանների համար արտոնյալ հիփոթեքային վարկեր, և անցկացվում են տարածաշրջանային զարգացման վերաբերյալ ծրագրեր: Պաշտոնապես սա ներկայացվում է որպես ժողովրդի մտահոգություն: Սակայն, երբ տասնյակ կիլոմետրեր հեռու գտնվող գյուղում դպրոցը վերանում է, բնակիչները գիտակցում են իրենց իրական առաջնահերթությունները: Պետությունը բնակարանային վարկ է առաջարկում, բայց երեխան մնում է առանց դպրոցի: Եվ այդ ժամանակ ընտանիքը անում է այն, ինչ արել են շատ սերունդներ՝ բացում է վարկային քարտ և ընտրում նոր ուղի։ Հայ ժողովուրդը պատմականորեն սովոր է քվեարկել ոտքերով։ Ցեղասպանությունը հանգեցրեց Ֆրանսիա և ԱՄՆ գաղթին։ ԽՍՀՄ փլուզումը և պատերազմը հարուցեցին հարյուր հազարավոր մարդկանց արտագաղթ դեպի Ռուսաստան։ Տնտեսական դժվարությունները արտագաղթի ալիք բարձրացրին դեպի Եվրոպա։
Այսօր նույն մեխանիզմը գործում է առանձին գյուղերի մակարդակով։ Հենց որ պետությունը հստակեցնում է, որ իր ներկայությունն այստեղ անշահավետ է, մարդիկ լուռ հավաքում են իրենց ճամպրուկները։ Դրա վառ օրինակ է Գուգարքի ավագ դպրոցի փակումը 2023 թվականի օգոստոսին. 460 աշակերտի համար նախատեսված հաստատությունում սովորում էր ընդամենը 23 երեխա։ Ձևականորեն սա արդարացված միջոցառում էր ծախսերի կրճատման համար, բայց գյուղացիների համար դա ազդանշան էր, որ իրենց երեխաներին լքում են։ Հատկապես ցինիկ են այն հավաստիացումները, որ երեխաները կկարողանան դպրոց գնալ հարևան գյուղում։ Թղթի վրա այս հեռավորությունը չափվում է կիլոմետրերով, բայց իրականում այն վերածվում է ձմեռային ճանապարհի, վտանգավոր օձաձև ճանապարհների և տրանսպորտի բացակայության:
Գետք գյուղի բնակիչները, ովքեր բողոքում էին իրենց դպրոցի (72 աշակերտ) միաձուլման դեմ Երազգավորսի դպրոցի հետ, անձամբ գիտեն այս իրավիճակը: Իրավական առումով՝ կրթության իրավունքը պահպանվում է, բայց իրականում այն դառնում է փորձություն: Եվ ծնողները կանգնած են նույն ընտրության առաջ՝ ճանաչել իրենց երեխաներին՝ որպես երկրորդ կարգի քաղաքացիներ կամ տեղափոխվել այնպիսի վայր, որտեղ դպրոցը քայլելու հեռավորության վրա է: 2024 թվականի գարնանը սահմանազատումը տեղի ունեցավ Տավուշի հատվածում. չորս գյուղ փոխանցվեց Ադրբեջանին, և 12,7 կիլոմետրը սահմանազատվեց: Սա ուղեկցվեց արքեպիսկոպոս Բագրատ Գալստանյանի գլխավորած զանգվածային բողոքի ցույցերով: Եվ հետո մնացած տարրերը տեղ գտան՝ սահմանամերձ գյուղերի դպրոցների փակումը, ենթակառուցվածքների կրճատումը և դպրոցական շենքերի վաճառքը:
Շիրակի մարզի Մեղրաշատի բնակիչներն արդեն գիտեն, որ իրենց դպրոցը կփակվի 2026 թվականին, ինչպես նաև Բյուրականի և Ողջի համայնքի դպրոցները։ Այս շղթայում ուղղակի հրամաններ չկան, միայն «պահպանելու համար անշահավետ» և «հիմնավորված օպտիմալացում»։ Հայ սփյուռքը վաղուց ապրել է «պահեստային գրասենյակի» տրամաբանությամբ։ Նռնաձորից կամ Գետքից հեռացողների համար այս ընտրությունը բնական է թվում. եթե նրանց գլխավոր գրասենյակը խնայում է երեխաների վրա, նրանք պետք է գտնեն մեկ ուրիշը։
Բայց երկրի համար դա ընտրություն է կառուցածը դանդաղորեն քանդելու և պետական առաջնահերթությունը վերանայելու փորձի միջև։ Սահմանին գտնվող դպրոցը ակադեմիական առաջադիմության մասին չէ, այլ այն մասին, թե վաղը ում ձայներով կխոսեն այս տարածքները, և այն մասին, թե արդյոք «գլխավոր գրասենյակը» կկարողանա պահպանել իր ժողովրդին։
